Fri10202017

Last update06:26:30 PM GMT

Font Size

Profile

Menu Style

Cpanel

Helimişi Xasanişi Skidala

  • PDF

Batumişa komopti ala Batumi atzi mcveşi ağa do beğepeş xes thes, xeşa komekhaxterethu. KHatha didi dulyas mtel em mcveşi beğepe thes do dulyas amaxtimu-ti kholayi dulya var thu. Sum, sum şilya, jur şilya ruşvethi var meçaşa soti dulyas var amagaxtimerthu. Hatzi moxti do haşo ar halis xolo oxori do bere bari açkva khathi ordus gyotckhi. İşte aya mteli, ham oras, ham çetini ndğas oxorcak-ti baba-muşiş oxorişen gemthkhoçuşi, çkva mu phathi, Soxumişa komopti. Ek cumadi çkimiş bitcepe, cumadi çkimişi khulanepe thes.

İşte aşo tzanape mekhilerethu. Xvala tzanape var, jur çkva İmpiryalisthuri khabğa ti-çkimiş jin mekhilerethu do şilya nçxoroş mavitootxani (1914) tzanas maartani İmpiryalisthuri khabğas şkvit tzaneri bere vorthi ala iri-xolo komşuns. Xopaşen Çarşambaşa kimi zuğaşen kimi gale khuçxeten he gindze gzapes muhacirluğis na-phtziripe zaten emuşeni varthu-i maeçani oştzanuras kyuntu kodopskidi do ar sum sinifis khitxala var emazdu.

Şilya nçxoroş eçi do mavithojurani (1932) tzanas Sovyetyari Ulkeşa komopti do Leningradişa TCitha Millethepeş khursişa okhitxuşa mendemoçkves. Ek saği khuçxeşen dobivi do “Sal-khuçxoni Xasani” mevikti. Ala mutco aya na-var domibağuthere thas steri şilya nçxoroş eçi do mavithovrani (1938) tzanas mtsudişi hiç ukhabaate omtcopes jur tzana do gveris thutsa, qini khalserepes vişkvidi. Romatizma, brenda gverdi şuroni koxomişkves. Aşo romatizmaten, brendaten dzabuni vorthi-şakis işte koxomişkves. Soti [ida ginon idi] ya mitzves. Soti … maxvenesşa do ar tutaş noçalişe para xvala komomçes. Ala oxorca, oxori, mun na-miğuthu oxoriş doloxenepe, emura mutul şeepe, notcarape çkimi, mutuksani va doskideethu, mtel kagondineethu. Ar nenaten thetheli sokağis vorthi. Ala zuğaten jureneç do xut (45) kilometro ar gzas, Orta Xopas jur khathi tuğulaş kvaş oxori, baği, baxçe, portokhalepuna iri tceşidi meyvepe do noğaş doloxe-ti jur khathi mağaza mevaşkveethi do atzi Batumiş sokhağepes thetheli, ugyare govithi.

TZori thu, ia çkimi noxvene var’thu. PHaphuli çkimişen donothalepe-ti uxuktuthu. Ala dukyani do oxoris ma vokhatuthi, entere xe çkimiten-ti pheeti. Muntxani onthas, mana mevaşkvi, Turkiyes na-mevaşkvi şeepe çkar guris, ne em zamanis mematcvethu ne ek Turkiye mevaşkvişi zamanis guris mematcvethu, ne atzi-ti guris mematcvethu. Ala fabrikas viçalişi, tcakhutciten viçalişi do na-viçili do oxori, oxorca do mteli entere şeepe na-gomdini aya guris mematcvethu. Çunki aya xe çkimiten xveneri miğuthu. Ak mi goçumthes phia ma var miçkin! Ma var vorthi milyoneri, yaxot ar didi khoçi skiri veyaxot miti…. Ma eya xe çkimiten pheethi. Aya ma mutcoşi gomçumthes do ma sokağis memthkhoçerethes.

… xolo … gebotckhat minthes. Ala atzi-ti Faşisturi Germanyak majurani İmpiryalisturi khabğas kogyotckhu do sal khuçxoni borthi do askerişa var emzdes-ti-na, khabğa khabğathu do emuş çiles vorthi. E do, aya-ti majurani İmpiryalisturi khabğa ti çkimi jin mojilamthu. Ala neyse…
Doviçili, oxori kodobdgi, khabğa diçodu. TCutha şuri mobişvanare ma-şi bere bari kodibadu. Jur bitci bere miqonuthu. Atzi hatepeş ordu unthu. Ar mtsika govikhvinça ma do govipatsxali. Ala ak-ti xolo şilya nçxoroş jureneç do nçxoros (1949) emzdes do bere bariten Sibiryaşa mendamiçves, ala va miçkithu atzi mu msincasunthes. Ek ar khulani çkva xolo kodibadu, Sibiryas. Bereş ari Batumis kodoskideethu. Juri çkimi khala thu. THomskhirş vilayetiş, Vasyuganiş kezas vorthit. Ak qvini bazi jureneçi do vit (50) derece-şakis yithu. Ala ar khişi gverdi ugyare, gverdi gyaroni mekhovolapi. Mun na-miğuthu mtel kogamapçi. Dixamarkvalişa dovuktiri. Ak dixamarkvaliş methi çkva mutu var yuluthu. Muntxanepeten, zorepeten yazişa kogamapterethi, gverda şuroni. Sal khuçxoni vorthi ala khatha dulyas viçalişemthi. Bergi, arguni, burtculi, çapate viktethi. Butsxapeten çamiş kyokepe britzumthi do qona mophtzkhimthi ki majurani tzanaş dixamarkvali dorgu minthu, var dovorgereûikho-na majurani bere bari mteli ugyare bğurathenthes. Do am dulyaşeni he dixamarkvaliş onthule dophi. Ala atzi-ti dixamarkvalis dorgu unthu, dixamarkvaliş dorgu so dzirum, mitik mutepeşi va gamaçamthu, yerlepek muntepeşi var gamaçaphthes, mutepek dorgamthes. Gamaçaththes tina dido paxali gamaçasunthes. Moxti do atzi si dorgu şeni kharthophili, dixamarkvali dziri. Neyse, he-ti kobdziri. Ala atzi a boşi khumis ha dixamarkvali dovorgathi-na mutu na-var extasunthu komiçkithu. Akonaşi unthu, ntsxeniş fuşki, lazma ala tsxeni do puci na-uqonuthu yerlepethes. Yerlepek mutepeş letha ongvanas unthes, mutepeş lethas gyobğaphthes tsxeniş fuşki do lazma. Si mik mekçaps! Emu şeni çkin muacirepek fikhaliten dovargat minthes. Fikhali emura-şakis mus utzumerthes var miçkithu. Meger khundi theren. Ho, ala atzi iya-ti so dzirop! KHapan khapana!... Mtel çeçmepe pukiri steri dokoserethes, dopağerethes. Xut şilya xanethu. Xut şilya xanek mteli orgas unthu, mu doskiduthu ekonaşi! Emuşeni mtsika yano ma dovorgi do en nihayetis-ti xut-aş redro he mubareği fikhali kobdziri do çkva xeleber xeleberi fikhaliten kodovorgi. Do bere bari ugyarobate ğuraşen kamuvuşletini. Çkva diqverethu artuk em khişis dixamarkvali komiğuthu. Majurani tzanas berepe-ti çkva dimgvanerethes do artuk man-ti xophe, bergi, burtculi do arguni komevaşkvi do fothoğrafçiluği vikiphthi. E do, ar oxori dophkhidi. Oxoriş ar kheleni semti fothoğrafhane dophi, majurani kheleni ma pskidurthi do khaixeşa kodovixori, dovixvi. Ala si mik mekçaps khai skidala!

Haman komdzires ki Xasani xolo khai skidun ya do. Hoop!... Açkva mendaphtzkhedişi ekolen-ti xolo Batumişa miçumerthes. Aya atzi tkvan theafişa mogixtumen ama a dulya aşo ren. Dulya aşo thu!
Eçidovit tzanas Ulenine Leninişi gzas do muşi posthis na-dgithu Sthalini, he didi gemcğonale-çkini çkva var thu. Ma emuşkule dunya hepten alababula na-iqvasunthu miçkithu. Ama xolo mtsika, xolo mutu na-va iqveethu do muşi yeis kodgithu. Ala am tzanapes Sovyetyari tzalonaş didi Fruşşovi coxoni ar ğeciş çobani thu. Emuk sthaliniş dulyape obrakhu şeni iri ikomthu. Mitam Sthaliniş dros xveneri dulyape bomtzuranam ya do tzori moğalathepe mteli Sovyetyarişa moğalathepe na-thes, xapisepes na-thes, lagerepes na-thespe-ti naşkumerthu. İşte akonaşi hem moğalathepesi hem mtcita khaphithalistepes dro dulerethes. Çkva emtepe mtel aror Sovyetyari milyonerepe steri iktethes. Hukyumethi, khanoni mtel hetepeş xes thu. Hakonaşi a alababulaşi ndğas işte man-ti xolo Sibiryaşen açkva khathi Batumişa mendamiçveethes. Aya majurani oxori, masumani oxori dolomixumthes. Uzerikti ma kodovibargeethi, kodovişeneethi. Ama e-ti xolo kodolomixveethes.

Batumişa komopti ala Batumi atzi mcveşi ağa do beğepeş xes thes, xeşa komekhaxterethu. KHatha didi dulyas mtel em mcveşi beğepe thes do dulyas amaxtimu-ti kholayi dulya var thu. Sum, sum şilya, jur şilya ruşvethi var meçaşa soti dulyas var amagaxtimerthu. Hatzi moxti do haşo ar halis xolo oxori do bere bari açkva khathi ordus gyotckhi. İşte aya mteli, ham oras, ham çetini ndğas oxorcak-ti baba-muşiş oxorişen gemthkhoçuşi, çkva mu phathi, Soxumişa komopti. Ek cumadi çkimiş bitcepe, cumadi çkimişi khulanepe thes. Hetepeşa komopti do hetepeşis musafiri vorthi do xolo vithoxut tzaneri bere bari oxori mteli kagotzomiğeethes do xolo açkva khathi bekyari sokağis, sokağepes govithi. Do musafiretis vorthi ama musafiri mundeşa iqven. En nihayeti şuri alişa kamomixtuşi, hem zamanis, Gyurcistanişi didi Mjevarnadze thu. Hem Mjevarnadzes ar karthali, arzuhali kagamavutcari do emus butzvi ki;
“Ma eçidovit (30) tzana ren ak Sovyetyari tzalonas vore do haya atzi-şakis oxori mutuksani var miğun do atzi ma mamtcarale vore, romanepe phtcarup, bazi şeepe phtcarup do hantepeş otcaru şeni ar tceri minon, ar tiş meşemaluş oda minon” ma do kagamavutcari do komopti Tbilisişa. Do hem orapes ma phtcarupthi “Koreas Lazi KHulani” coxoni ar romani phtcarupti do hiya-ti hentepes vukhitxişi “Vu si sorthi, aşo khai Turkuli na-giçkithu khoçi, atzişa çkin, si sorthi” ya do “hele komoxti” ya do Tbilisiş Universthetis ma mamgurapale domtzipxerethes do Turkuli nena voguramthi. Ala, e do oda-ti domikadeethes. Ar tzanas saphri dophi ekonaşi mamgurepe khala. “Mamgurepeş noğaş opşi jithis ar tzanas saphri doqvi do ekhule oxori komekçapt ar tzanaş khule” ya do dulyas kogebotckhi. Ala sum tzana mekhilerethu do ne oxoriş meçamu do ne … skanithu.
Oxori akonaşi paraten gamiçethu. E na gamiçethu oxorepe-ti mteli na-etcopumthes entepethes, phartvileti cebis na-doludzithes khaphithalistepe. Do hantepes ekonaşi kyois-ti daça do oxorepe uğurthes do noğas-ti a jur çkva xolo oxori uğurthes do daha-ti xolo unthes, xolo etcopu. Ala fukhara madulyape mazaxmethepe, phadvalepes, tzkharoni phadvalepes skiduthes do şuri nkalumthes. Ala khazetapek do radiopek khatha ndğas ğarğalamthes ki “akonaşi khoçepes phadvalişen gamaviqonit do madulyes odape mepçit” ya ama ma va bdzirumthi, sorthu, tolik ma va midzirumthu. Oğarğalu şevignephthi ama mutu var thu. İya thu ki jureneç (40) tzana Sovyetyari tzalonas vorthi do daha hele oda mu tkvala en meçamu var thu. Ekhule-ti çkva universte-ti mephthkhoçi mutu mtsudilace na-renan, mutu va thkhvatsunan koxovotzoni do mephthkhoçi do, çkimi dulyas xolo oçalişu ko..., xolo tcakhutci xes kebzdi. TCakhutci-ti birtum momişletinamthu.

İşte am orapes nana-ti Turkiyeşen komoxtu, thuristiş phutckhoryaten. E do, nana çkimi-ti ekonaşi, studentepeş opşijithis, ekonaşi kebzdi do menditzkhedu, odas mendotzkhedu do ma mitzu, imgaru do mitzu: “Am skidala şeni, am mdgobaroba şeni, am skidala şeni, heko e dukyani, jur thabakhali dukyani, jur daba…, …. Oxori, yeri, yurdi naşkvi do moxti-i?” ya mitzu. Nana tzori thu. Ala man-ti tzori vorthi. Mu momtcuthu ma, moda minthu mutu. Atzi ma ekho çkva vit khathi çkva emuşen fazla oxori, bina, khera komomçan na-var minon. Moda minthu? Ma aşo mod vorthi? Mod epçkindeethi aşo hiç mutu na-var unon khoçi do amuşen-ti milletik istifade mod ikipthu? Moro ma mu minthu dunyas? Mu şeni akho şeepe phtziruphthi? Ho, ma aya minthu, ma minthu, iri şeiş odziru, iri meşekhkhetiş odziru do iri meşekhkhetişen tzori nenape otcaru, çkimiş khule na-mulunanpek he ma na-phtziripe hem yanlişluğepe mo ikipthan do hentepe mo ntzirupthan. Hamuş oxotzonapu ma minthu do en çetini ndğalepe çkimis ma daha dido phoromthi. Ma en khalserişi ndğalepes, em ndğalepes daha phoromthi khai skidalaşen. Ala nanak var nagnemthu, nanak amuşen mutu var oxotzonapthu. Emuk paras oromthu. Emuk mtel … dixape gamaçeethu do parape kokhobğeethu do bankhas komeçu do bankhas para uğuthu ama Turkiyeşen muşi paraten var moxthu do ma hakolen davernusti na-mevuncğoni dukyani çkimi gamaçu do e na gamaçu dukyani paraten moxtu do a mutuksani lemşi-ti var momiğu hekolen, Turkiyeşen. E do, e na doskidu para-ti mkhitxums ki “Mu pha he para” ya şi. Ma vutzvi ki “He para si idzabunaşi lazimi gaqven, he-ti bankhis komeçi do giğurthas hek” ma vutzvi do muk ar mutuksani va muğeethu do ma xolo akolen okhoubarki do ar-sumoş manaûişi muntxanepe kevutcopi do khai raxathişa gzas kogebodgini do mendavoşkvi. Muk ako dodginu var unthu, emuk tku ki “Ma gyavurepeş dixas oğuru var minon do ma mevulur” ya do va doskidu hak. Ala emus var uçkithu ki muşi skiri gyavurepeşen gyavuri thu. gyavurepes bara ar tangri muntxani kuqonunthes. Ma hiç tangri çkarti mutu miqorun. E do, mteli entepeş tangrişi do mteli dinepeş duşmani vore. Ama entere ma nana çkimis çkva mu vutzumerthi. Ma xolo hemuş khala mutco dindari khoçi steri eşo vorthi. Muk gzas gedgitu do igzalu ama … emu şeni paras na-dido oroms do tangriş khudelis na-gotzobun khoçepes na-va phorom şeni ma nana çkimis-ti va phorum. Nana çkimik na-tkuşa gyore “babak dixa, oxori kogamaçeen do muk otckhomeen mteli pholis hekonaşi muşebura, vur patlasun çal oynasun do oxorcalepe khala oçkhomeen. Do nanas çkar para-ti varti meçeen ia paraşen”. Ala nanak, muşi para-ti babas va meçeen do mus bankhis keşinaxeen do heya koduskideen. Muk na-zophonşa gyora eşo miçkin.

E do, am nenapeşi jin ma atzi mevagni. Demek atzi ma, ma na xe çkimiten na-phkhidi oxorişa tcumani ordo ğalacicis bigapeten elakaçeri, sali khuçxeten mevodgita-na, ekonaşi gamulun ar miti do ar mcveşi buğeri mtckhidiş parça komomçams do mitzumers ki “e majurani oxorişa idi, daha ak mutu va-ren” ya do “majurani oxorişa” do markhvande mşinams. E do, emus varti uçkin ki oxori ma na-dobdgi, emus temelis kva ma na-gejobdvi, ek ma na-pskiduthi, mteli antere mephthkhoçi do haşo a sal-khuçxoni na-govulur ar dilenci na-govulur do ar yeis var Sibirişen, tee Batumişen, Leningradişen na-govulur, entereşen ambai va aqven, hemuk ma hek dilenci mşinasen.

İşte amuşeni ma arteği-ti yağli boya tablo xveneri miğun. Oxori; ağani khideri, mcveşi oxori e do Sibiris na-miğuthu oxori mteli antere tablote xveneri do hentere … …. E do, atzi aşo ar xali, do atzi ma visimadem; amtere ma mod vikipthi? Mod phtziri akhope? E do, enterek ma atzi, hentereş ontziruş khule xolo-ti atzi na-phitzirumpe muşeni ren? Mtel antepeşen başka ma na-miçinopen, çkimi khai na-miçinopen Xopurepek, didopek ma deli mşinaman, didopek-ti guris memitcvapan, didopek-ti karça mşinapan, unose. E do, emuşeni işte ma atzi antere otkvalu emu şeni minon ki atzi ma na-phtcari “Xopurepes” coxoni, çkimi birapape, am nenapeş khule vibira minon. E do, aya muşeni na-phtcari am nenas mteli çkimi felosofi am birapaş doloxe ren do.


Not: Yukarıdaki Lazca metin Hasan Helimişi’ye aittir. Kendi sesiyle ölümünden 1 yıl kadar önce makara bantlara kaydetmiştir. Kaset çözümlemesi Hasan UZUNHASANOĞLU tarafından yapılmıştır. Metnin orijinal haline dokunulmamıştır. Türkçe çevirisini “Hasan Helimişi’nin Yaşam Öyküsü” başlığı altında okuyabilirsiniz.

Lazika.Net

Helimişi XASANİ

Helimisi
Lazcanın Evrensel Şairi

Coxope

Coxope
Çocuklara Lazca İsim

93 Harbi

93 Harbi
Muhacir Lazlar

Arkeopolis

Arkeopolis
Lazika'nın Başşehri

Lazca Açıköğretim

Lazca Açıköğretim
Açıköğretim Başlıyor