Tue01162018

Last update06:26:30 PM GMT

Font Size

Profile

Menu Style

Cpanel

Zuğauças Skidala Enʒun!

  • PDF

Zuğauça; sva-mogvalaşi eçkindinaşen doni ar dido uygarluğepes do xalǩepeş malte na-avu, hemtepe ǩala arte na-skidu ar zuğa ren. Muşe malte na-ren ǩoçepe omralape-muşite na-ožğu, jin muşi didi ǩabğape na-ivu, xoloti jin muşi “Moşletinaşi ǩabğa şeni, ťǩobaşa askerişi dolokunu do tufeğepe na izdu”, hemuşeni ar dido mitolojipes tema na-avu, ǯoxleni coxo-muşi “Musafiri na-oroms Zuğa”  na-gyožiťu zuğa-çkuni… Zuğauça.

Zuğauça ǯoxleneri steri va ren. Hamuşen oşi ǯana oğune haǯişen dido daha ǩai xalis na-uğuťu komiçkinan. Zuğauça dido ordoşa do dido moşkva opintus kogyoḉǩu. Opintus haşo naonasna hamuşen oşi ǯanaşkule mu ivasen ozmonuti var minon. Çxomepeşi ḉeşidi do moşkvanoba ǯoxleneri steri var doskidu. Zuğaşi doloxeni skidala tamo tamo içodasen do enʒasen. Ham dulya ǩala na-iboden zuğa-maçkinalepek (oceanograṕer), ǯǩarişi omralete na-iboden maçkinalepe do Zuğauçaşi çxomepeşi oḉopinuten na-skidun maçxomalepek hamu şeni mutu var van-na Zuğauçaşi skidalaşi enʒinu çkar mututen var didgitinasen. Oǩaçxeti çkva mitis ham enʒina şeni mutu var axenasen.

Zuğauça oçveťula iven, çxomepe, zuğa-penǯope, majura zuğaş skindinanpe içoden. Mexola jurneçi ǯanaşen doni zuğa ǩala pskidur, zuğa ǩala biboder. Soren, sarğa ǩonari, sum mťǩoşen didi siyaǩepe? Jur mťǩoşen didi ǩofanape, kvanḉalepunas na-geibğeťu, ťiǩinaten na-ṕǩorobumťit kapçape? Meťaksite na-içopeťu sarganape, Ti ğleṕoni gilarepe, arite ǩoçi na-ižğasen didinobate stavriťepe? Hemtepe enǯu. Haǯi armʒika na-ren, gverdi mťǩoşen ḉuťa na-iḉopen majura çxomepeti opintu haşo idas-na enʒasen.

Zuğauçaşa na-enʒun skidala muḉo maşletinenan? Mu maxenenan! Varti zuğaşi, varti zuğa-omralepeşi maçkinale bore. Amatori ar maçxomale bore-na-ti dulya komiçkin do armʒika muntxanepeti oxomaǯonen. Na-oxoboǯonam ǩonarite enʒinaşi nežežepe; Zuğaşe na-doliben ğalepeşi pintoba, uxesabu çxomi ḉopinu do enni dido-ti, gza oxenu şeni zuğaṕicis na dolvobğes kvalepe ren.

Zuğauçaşe na-doliben didi-ḉuťa ğalepe, na-golulvan svalepes ǯǩari do ǯǩarişi skidalas ǩai na-var muxtams genoťalepe dolibğen. Hem genoťalepe ǯǩari ǩala gelulun do Zuğauçaşi ǯǩari dopinta şkule tude kodoloskidun. Zuğas na-doloskidun ham genoťalepes manžinaşi zuğaşi tude dolipşen do çxomi na-skidun ǯǩarişa extaşi çxomepes na-skidanoren soti var duskidun. Komiçkinan ki Zuğauças sumeneçidovit meťre şkule skidala var ren. Ham genoťelepe varti çxomepe şeni varti hak na-skidun çkva skindinapes ǩai var muxtams. Ǩoçepe şeniti ǩai var ren.
Majurani nežežiti; uxesaṕu, ora-muşi var ťaşa na-ikoman çxomişi avi ren. Zuğas çxomişi omraluşi oras na-ixenen avite çxomişi nesli içoden. Makvali-muşi var dobğaşa na-iḉopen ar çxomiten, dido moşkva çxomişi skidala var gyoḉǩaşa içoden. Hemu şeni iri-xolok ham orapes çxomi var ḉopa-na, çxomepe imralanoren. Ham na-ptkvi nežežepe şeni dido yano var ivu. Hamtepes becitoba koniçen-na Zuğauçaşi skidalaşi çodina armʒika kododgitinen.

Hamtepeşen çkva nežežiti; Zuğauçaşi onǯore, şuri oşvanaşe na-rťu zuğa ṕicepeşi kvanḉalepunape kvaten dolopşapu ren. Zuğauçaşi ṕicepes na-ren kvanḉalapek nçvalapete (dalğa) zuğaşi pinti ǯǩari nǯorumťes. Hak na-muluťu  ǩaṕeťi genoťalepe kvanḉalape nçvalaşi oxonǩanuten şiromťu. Zuğa ǯǩari na nǯorumťu do şuri na oşvanapamťu kvanḉalepunape haǯi var ren. Arti çxomepek makvali dobğuşe, makvali mot gondunuťas, ǯiṕepe makvalişen gamaxtaşi majura çxomepes oḉǩomale mot avaťeťas yado zuğa ṕicişe mexola ǯǩarepeşe muluťes. Haǯi çxomepes makvali na-dobğasen titxu sotiti var doskidu. Ham na-ptkvi nežeži, hamoras mitis mutu na-var axenasen ar nežeži ren, na-moxtasen orapes mu ivasenti mitis var uçkin.
Hamtepeşen çkva dido beciti ar nežeži ren; Haya, zuğas avi muşi yasaxi na-ren didi çxomi dolfina (muturi) ren. Zuğauçaş na-içkinen jur-viťoşi-şilya (2000000)  dolfina ren doren. Ar dolfinak ar ndğas enni mʒika viť kilo çxomi ipxorsdoren. Nixesaṕinas-na haǩo dolfinas ar ndğas şilyadoxutoşi (1500) ǩamioni çxomi na-unon meydanişe gamulun.  Haşopeten naǩo çxomi içodenti oxiǯonen. Hamuşeniti ham dulya ǩala na-ibodenanenpek hamuşeni ar çare ožironi renan.

Zuğauçaşi skidala do çxomepeşi moşkvanoba jurneçi ǯanerişen didepes dido ǩai uçkinan. Zuğauça do çkimi artenoba jurneçi ǯanaşen meťi ren. Hem orapes mosaten çxomişe bulurťit do otxo-xut ǩasa çxomişen mʒika çxomiten var gobikteťit. Anǩesite çxomişe bidaťitşi jur-sum ǩasa çxomi ṕḉopumťit. Luferi, palamuťi, siyaǩi, kiloluği stavriťi dido moşkva rťu. Luferi do siyaǩi enʒu, stavriťiti gverdi mťǩoşen didi na-ren var ižiren çkva. Çxomişe na-ulunanpekti ar-jur geťağana çxomişen dido var aḉapenan. Didi maçxomalepesti, kapçaşen çkva mutu var aḉopenan, hemusti var gobuskuratna ar mʒika ora şkule kapçati enʒasen.

Zuğas kva dolibğaşi ǯǩarişi doloxe na-ren kvalepunas na-skidun çxomepe kyoteği, levreǩi, mavruşkili steri çxomepe manžinasen, moşkva ivasen itkveťu. Çkar-ti heşo na-var ivu kobžirit. Kvalepe na-dolibğu zuğaşi ǩelape ğoḉǩo do ḉarğanis heǩo manžinu-ki mitis mosa var gyadgen. Mosape hamtepeten oipşen do hamtepeti mutus na-var ipelen, na var iḉǩomen şeni mitikti var ḉopums.

Zuğauçaşi omralupeşi mogapate na skidunanpe! Zuğa ǩala na-ibodenanpe! Zuğa na-oromanpe… Ham zuğa çkuni xvala var ren… “Ṕaṕulepek çkun memişkvez, motapes nuşkvit yado… Edo ṕaṕulepek çkun na-memişkves steri meşkvoni boret, motapes… Heşo va reni?”


Karadeniz de Yaşam Yok Oluyor!

Karadeniz; dünyanın oluşumundan beri birçok uygarlık ve halklara komşu olan, onlarla birlikte yaşayan bir denizdir. Kendine komşu olan insanları ürünleri ile doyuran, üzerinde büyük savaşlar yaşanan, yinede üzerinde “ kurtuluş savaşı için kaçak asker ceketi ve silah taşınan” onun için birçok mitolojiye konu olan, eski adlarından biri “misafir sever deniz” olan, denizimiz… Karadeniz.

Karadeniz eskisi gibi değil. Bundan yüzyıl önce şimdikinden çok daha iyi durumda olduğunu biliyoruz. Karadeniz çok hızlı ve aşırı kirlenmeye başladı. Kirlilik sürdükçe bundan yüzyıl sonra nasıl olacağını düşünmekte istemiyorum. Balıkların çeşidi ve bolluğu eskisi gibi kalmadı. Denizdeki yaşam yavaş yavaş bitiyor ve yok olacak. Bu işle uğraşan deniz bilimciler, su ürünleri ile uğraşan yetkililer ve Karadeniz balıklarını avlayarak yaşamlarını sağlayan balıkçılar bunun için bir şeyler yapmazlarsa Karadeniz in yok oluşunu hiçbir şeyle durdurulamayacak. Sonradan hiç kimse bu yok oluş için bir şey yapamayacak.

Karadeniz çöplük oluyor, balıklar, midyeler, diğer deniz canlıları tükeniyor. Yaklaşık kırk yıldır denizle yaşıyor, denizle uğraşıyorum. Nerede?! Hamur teknesi büyüklüğünde, üç karıştan büyük kalkan balıkları? İki karıştan büyük kofanalar, çakıllıklara dökülen, sepetle topladığımız hamsiler? İpekle avlanan zarganalar, “başı yosun tutmuş” gerçek kefaller, biriyle bile insanın doyabileceği büyüklükteki istavritler? Onlar yok oldu. Şimdi az miktarda bulunan, yarım karıştan biraz büyük olarak avlanan diğer balıklarda kirlilik böyle sürerse yok olacak.
Karadeniz’de yok olmakta olan yaşam, nasıl durdurulacak? Ne yapabiliriz! Ne deniz bilimci, ne de deniz ürünleri uzmanıyım. Amatör bir balıkçı olsam da işin farkındayım ve biraz olsun bir şeyler anlayabiliyorum. Yok oluşun nedenleri anlayabildiğim kadarı ile çoğunlukla;  Denize dökülen ırmakların kirletişinden, korunmadan yapılan balık avından ve en büyük neden de yol yapacağız diye Karadeniz’e sahil ve kıyılarına dökülen kayaları söyleyebiliriz.

Karadeniz’e dökülen büyüklü, küçüklü ırmakların geçtiği yerlerden su ve sudaki yaşama iyi gelmeyen atıklar dökülür. Bu atıklar suyla birlikte gider ve Karadeniz’in sularını kirletip dibine çöker. Denizin dibine çöken bu atıklar arttıkça denizin dibi dolar ve balığın yaşadığı sulara kadar yükseldiğinde balığın yaşayabileceği alan kalmaz. Bilindiğine göre Karadeniz’de yetmiş metre derinlikten sonra canlı yaşamı yokmuş. Bu atıklar ne balıklara nede orada yaşayan diğer canlılara iyi gelmez. İnsanlar içinde zararlıdır.
İkinci nedende; korunmadan, bilinçsizce, zamansız yapılan avlanma. Denizde balığın üreme zamanı yapılan avlanmayla balığın nesli tüketilmektedir. Yumurtalarını dökmeden avlanan bir balıkla çok miktarda balığın yaşamı başlamadan bitirildiği için herkesin bu zamanlarda avlanmamalı, balığın üremesinin korunması gerekir. Bu dediğim nedenler için çok geç olmuş değil. Bunlara gereken önem verilirse Karadeniz’deki yaşamın yok oluşu biraz olsun durdurulabilir.

Bunlardan başka bir nedende; Karadeniz’in filtresi, soluk alışını sağlayan sahillerdeki çakıllıkların kayalarla doldurulup kaybolmasıdır. Sahillerde olan çakıllar dalgalarla birlikte denizin kirli sularını süzerdi. Sahile gelen katı atıklar çakılların dalgalarla hareketi sonucu aşındırılırdı. Deniz suyunun elenişini ve soluk alışını sağlayan çakıllıklar şimdi yok. Birde, balıklar yumurta dökmeye, yumurtaların kaybolmaması, yumurtadan çıkan yavru balıkların büyük balıklara yem olmaması için sahillere yakın sulara gelirlerdi. Şimdi balıkların yumurta dökeceği sığ sularda kalmadı. Bu sorun şimdilik kimsenin bir şey yapamayacağı bir sorun, gelecekte ne olacağını kimsede bilemiyor.

Bunlardan başka çok önemli bir neden var ki;  oda denizde avlanması yasak olan büyük Yunus balıklarıdır. Karadeniz’de bilinen, iki milyon (2000000) yunus balığı olduğudur. Bir yunus günde en az on (10) kilo balık yiyormuş. Hesaplandığında bu kadar yunusa günde bin beş yüz (1500) kamyon balık gerektiği ortaya çıkar. Böylelikle ne kadar çok balık tükendiğinde ortaya çıkar. Bunun içinde, bu işle uğraşanların bir şeyler yapması gerekir.

Karadeniz’deki yaşamı, balıkların bolluğunu kırk yaşın üstündekiler daha iyi bilir. Karadeniz’le beraberliğim kırk yıldan beri devam eder. O zamanlar ağla balık avına çıkardık ve dört-beş kasa balıktan az balıkla dönmezdik. Olta ile balığa çıktığımızda da iki-üç kasa balık avlardık. Lüfer, palamut, kalkan, kiloluk istavrit çok bol bulunurdu. Lüfer, kalkan yok oldu, istavritinde bir karıştan büyüğü hiç görülmüyor. Balık avına çıkanlar bir-iki tavalık balıktan çok tutamıyorlar. Büyük balıkçılarda hamsiden başka bir şey avlayamıyorlar, korunmazsa az bir zaman sonra hamside yok olacak.

Deniz kıyıları kayalarla doldurulunca sudaki kayalıklarda yaşayan kötek, levrek, mavroşkil vs. balığı çoğalacak denmişti. Hiçte öyle olmadığını gördük. Kayalıkla doldurulan Karadeniz kıyıları iskorpit balığı ve yengeç o kadar çoğaldı ki kimse ağını kuramıyor, ağlar onlarla doluyor ve bunlarda tüketimi olmayan, işe yaramayan şeyler olduğundan kimsede avlanmıyor.
Karadeniz ürünleri ile elde ettikleri gelirle yaşamlarını sürdürenler! Deniz ile uğraşanlar! Denizi sevenler… Bu Karadeniz yalnız bizim değil… “ Dedelerimiz bize bıraktı, torunlarınıza bırakın diye… Fakat Dedelerimizin bize bıraktıkları gibi bırakmalıyız, torunlarımıza… Öyle değil mi!?”

 

Osman Şafak Buyuklişi

Son Güncelleme: Pazar, 08 Nisan 2012 06:52

Helimişi XASANİ

Helimisi
Lazcanın Evrensel Şairi

Coxope

Coxope
Çocuklara Lazca İsim

93 Harbi

93 Harbi
Muhacir Lazlar

Arkeopolis

Arkeopolis
Lazika'nın Başşehri

Lazca Açıköğretim

Lazca Açıköğretim
Açıköğretim Başlıyor